AtakiPaniki
Definicja
Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne w klasyfikacji DSM-5-TR opisuje atak paniki jako nagły przypływ intensywnego strachu lub dyskomfortu, który osiąga szczyt w ciągu kilku minut. Towarzyszą mu co najmniej cztery z trzynastu objawów wymienionych poniżej. Atak może zacząć się w stanie spokoju albo na tle wcześniejszego niepokoju.
Ataki dzielimy na oczekiwane, kiedy wiadomo, co je wyzwala (np. zatłoczony tramwaj u kogoś, kto boi się tłumu), i nieoczekiwane, które przychodzą jak grom z jasnego nieba, czasem nawet w czasie snu. To właśnie te drugie są szczególnie niepokojące, bo nie da się ich z niczym powiązać. Później zobaczysz, że zwykle mają swoje wyzwalacze, tylko trudniej je dostrzec.
Trzynaście objawów i skąd się biorą
Każdy z tych objawów ma proste wyjaśnienie fizjologiczne. Ciało przygotowuje się do walki albo ucieczki, choć nie ma przed czym uciekać.
| Objaw | Co się dzieje w ciele |
|---|---|
| Kołatanie serca, szybkie tętno | Adrenalina przyspiesza serce, żeby dostarczyć mięśniom więcej krwi. |
| Pocenie się | Ciało chłodzi się zawczasu, przygotowując się do wysiłku. |
| Drżenie | Mięśnie są napięte i gotowe do działania, a nie mają co robić. |
| Duszność, uczucie braku tchu | Oddech przyspiesza. Płytki, szybki oddech daje uczucie niedosytu powietrza, choć tlenu jest dość. |
| Uczucie dławienia, ścisk w gardle | Napięcie mięśni szyi i gardła. |
| Ból lub ucisk w klatce piersiowej | Napięte mięśnie międzyżebrowe i szybki, piersiowy oddech. |
| Mdłości, ból brzucha | Trawienie zwalnia, bo krew idzie do mięśni. |
| Zawroty głowy, uczucie omdlenia | Szybkie oddychanie obniża poziom CO₂ we krwi, co zwęża naczynia w mózgu. |
| Dreszcze albo uderzenia gorąca | Zmiany w przepływie krwi przez skórę. |
| Drętwienie, mrowienie dłoni i ust | Również efekt niskiego CO₂ po przyspieszonym oddychaniu. |
| Poczucie nierealności siebie lub otoczenia | Mózg zawęża uwagę na zagrożenie. Świat wydaje się „za szybą”. |
| Lęk przed utratą kontroli lub „zwariowaniem” | Interpretacja nieznanych, silnych doznań. Panika nie prowadzi do choroby psychotycznej. |
| Lęk przed śmiercią | Mózg szuka wyjaśnienia dla tak silnych objawów i sięga po najgorsze. |
Lista objawów według DSM-5-TR. Wyjaśnienia fizjologiczne na podstawie materiałów NHS Inform i NIMH.
Atak paniki, zaburzenie paniczne, agorafobia
To trzy różne rzeczy, choć często idą w parze.
Pojedynczy atak paniki zdarza się bardzo wielu ludziom. W dużym amerykańskim badaniu National Comorbidity Survey Replication (Kessler i in., 2006) co najmniej jeden atak w życiu przeszło 22,7% badanych. Najczęściej w okresie dużego stresu, niewyspania, po chorobie, po alkoholu albo w trudnym momencie życia. Samo w sobie nie jest to zaburzenie.
Zaburzenie paniczne rozpoznaje się, gdy ataki są nawracające i nieoczekiwane, a po co najmniej jednym z nich przez miesiąc lub dłużej utrzymuje się ciągła obawa przed kolejnym atakiem albo zmiana zachowania, np. unikanie wysiłku, wyjść czy jazdy samochodem. Według NIMH w ciągu roku dotyczy to około 2,7% dorosłych Amerykanów, a w ciągu całego życia 4,7%. Kobiety chorują mniej więcej dwa razy częściej niż mężczyźni. Zaczyna się najczęściej pod koniec okresu nastoletniego lub we wczesnej dorosłości.
Agorafobia to lęk przed miejscami i sytuacjami, z których trudno byłoby się wydostać albo dostać pomoc, gdyby przyszedł atak: sklepy, komunikacja miejska, kolejki, mosty, tłum, samotne wyjście z domu. Rozwija się, kiedy unikanie zaczyna zawężać życie. Dobra wiadomość: te same metody, które leczą panikę, działają też na agorafobię.
Czy to może być serce?
To najczęstsze pytanie i zupełnie rozsądne. Objawy paniki i problemów kardiologicznych w dużej części się pokrywają, dlatego pierwszy taki epizod zawsze warto zbadać. Poniższa tabela opisuje typowe różnice, ale nie służy do samodzielnej diagnozy.
| Częściej przy panice | Częściej przy zawale | |
|---|---|---|
| Ból | Kłujący, ostry, w jednym punkcie, zmienia się przy oddechu lub dotyku | Gniotący, ściskający, rozlany, promieniuje do ręki, pleców, szyi lub żuchwy |
| Początek | Często w spoczynku lub w stresie | Często przy wysiłku |
| Przebieg | Szczyt po kilku minutach, potem słabnie | Utrzymuje się lub narasta dłużej niż kilkanaście minut |
| Wiek i ryzyko | Każdy wiek, często młodsze osoby | Wyższe ryzyko po 45 r.ż., przy nadciśnieniu, cukrzycy, paleniu, chorobach serca w rodzinie |
Jeśli masz wątpliwości, dzwoń pod 112. Lekarze wolą sto razy wykluczyć zawał u osoby z paniką, niż raz go przegapić. Nikt nie uzna tego za przesadę.
Co warto sprawdzić u lekarza
Mayo Clinic i NHS zalecają, żeby przy nawracających atakach najpierw wykluczyć przyczyny fizyczne, które dają podobne objawy. Najczęściej chodzi o nadczynność tarczycy, zaburzenia rytmu serca, niski poziom cukru, astmę, a także skutki leków, stymulantów lub odstawienia alkoholu czy leków uspokajających. Lekarz rodzinny zwykle zleca EKG, morfologię, poziom TSH, glukozy i elektrolitów. Wyniki w normie to cenna informacja: potwierdzają, że serce jest zdrowe, a to ułatwia później pracę z lękiem.
Ataki nocne
Niektórzy budzą się ze snu w środku ataku paniki, bez koszmaru i bez wyraźnego powodu. U osób z zaburzeniem panicznym zdarza się to dość często. Mechanizm jest ten sam: ciało zauważa zwykłą zmianę, np. wahnięcie tętna czy oddechu przy przejściu między fazami snu, i reaguje alarmem. Nocne ataki leczy się tak samo jak dzienne.